Care-taker

De leefwereld die satellieten ons voorschotelen, is geen wereld van gebeurtenissen. Media die ergens over berichten, maken van gebeurtenissen namelijk actualiteiten. We staan er niet meer bij stil dat de wereld tegenwoordig voor een groot deel uit die actualiteiten bestaat. We zien het nieuws gewoon als een raam op de wereld.

Wanneer je een beetje moeilijk gaat doen is het allemaal al snel niet meer zo voor de hand liggend. Het nieuws is dan niet zomaar een raam met een groots uitzicht. Het raam is niet eens gemaakt van glas. Tussen de gebeurtenis en de actualiteit ligt een ingewikkeld systeem van elektronica en culturele (bijv. journalistieke) praktijken. De transformatie van gebeurtenis naar actualiteit blijkt een stuk ingrijpender dan we meestal denken. De media geven onze leefwereld een bijzondere gestalte

Iedereen weet dat de pers niet altijd zo neutraal is als ze zou willen zijn. Het enige wat je hoeft te doen om dit te ontdekken is een beetje zappen. Fox news zal een oorlog in Irak anders verslaan dan Al Jazeera. De Nederlandse pers heeft een andere insteek dan de Russische. In die zin zijn media altijd partijdig of subjectief. In berichtgeving vindt er dus al een transformatie plaats waar we allemaal bekend mee zijn: een objectieve gebeurtenis wordt subjectief.

Maar de transformatie ligt nog dieper. Alle verschillende manieren om een gebeurtenis te verslaan hebben toch een hoop gemeen. We herkennen ze allemaal als nieuws of berichtgeving. Ze produceren allemaal actualiteiten. In die gemeenschappelijke productie ligt de transformatie waar ik op doel: het actualiteit worden van de gebeurtenis.

Dat een gebeurtenis op een specifieke manier ingekleurd wordt, was een subjectieve verandering. Maar het ‘actualiteit worden’ dat daaraan voorafgaat, is een objectieve verandering. De wereld van gebeurtenissen wordt de wereld van actualiteiten. Hoe ingrijpend verandert een gebeurtenis daar dan mee?

De eerste ingrijpende verandering is dat de actualiteit zorgwekkend is. ‘Nieuwswaardig’ is bijna synoniem met ‘zorgwekkend’. (Ook hier hoef je maar even rond te zappen of de krant open te slaan). De wereld van actualiteiten is een wereld van (dreigende) rampen, oorlogen en (maatschappelijke, politieke of klimatologische) problemen. Je kunt zelfs beweren, zonder daarmee een journalist tegen je in het harnas te jagen, dat goed nieuws geen nieuws is. Hart van Nederland is geen ‘echt’ journaal.

De tweede ingrijpende verandering maakt van een gebeurtenis (naast een actualiteit) tegelijk een realiteit. Wat geen actualiteit is, lijkt voor flexibele nieuwskijkende mensen niet te bestaan. En we zijn allemaal fervente nieuwskijkers. (we zijn verslaafd aan bezorgdheid) Het idee dat we hebben van het grootste deel van de wereld krijgen we bijna uitsluitend via actualiteiten. Actualiteiten zijn daarmee ook alles waarmee we ons een idee over de wereld kunnen vormen. We hebben onze lichamelijke aanwezigheid in die wereld uitbesteed aan het nieuws.

Onze leefwereld is ook een stuk groter geworden sinds de massamedia ons actualiteiten verschaffen. We moeten tegenwoordig rekening houden met delen van de wereld die vroeger praktisch niet bestonden.

Daarbij heeft de actualiteit ook nog eens de reputatie de waarheid te belichamen. We controleren bijvoorbeeld of iemands overtuigingen wel kloppen door naar het nieuws te kijken. Actualiteiten vertellen ons wat er écht in Irak gebeurt.

Een leefwereld van actualiteiten is zodoende realiteit omdat ze dingen aan onze leefwereld toevoegt die er anders niet zouden zijn (in ieder geval niet in onze ervaring) en tegelijk de toetsteen is van hoe het nu allemaal werkelijk in elkaar zit.

De laatste ingrijpende verandering die met de transformatie van gebeurtenis naar actualiteit gepaard gaat is passievering. Er gaat van actualiteiten een passieverende werking uit; onze aanwezigheid is niet alles dat we uitbesteden.

Een gebeurtenis moeten we nog interpreteren. In een interpretatie bedenken we ons hoe en waarom ze plaatsvindt en wat de (mogelijke) gevolgen zijn. Wat is het belang van een gebeurtenis, wat betekent ze voor ons, hebben we het wel goed gezien? etc.

In het geval van actualiteiten wordt deze interpretatie (voor een groot deel) uitbesteed. Van interpreten worden wij dan nieuwsconsumenten. In de transformatie naar actualiteit wordt een gebeurtenis altijd geredigeerd. Ze worden door redacties ingepast in een geschiedenis, verhaal of context. Er wordt met een bepaalde blik gekeken, van een belanghebbende groep bijvoorbeeld. De actualiteit moet onderhoudend zijn en wordt gestyled om in een programma te passen. Soms krijgt ze een ideologisch jasje of een ondertoon.

De actualiteit maakt ons toeschouwers i.p.v. deelnemers. Actualiteiten zijn massaal. We zijn maar een van de vele omstanders bij een actualiteit. In een groep mensen bij een verdrinkpartij zullen maar weinig mensen zich persoonlijk geroepen tot een reddingsoperatie. Voor de omstanders van een actualiteit gaat misschien hetzelfde op. Ze zullen zich niet snel geroepen voelen tot een reactie.

De laatste manier van passievering ken je waarschijnlijk ook wel. De wereld van actualiteiten is een wereld van zorgwekkende berichten. Als alles zorgwekkend is, is niets meer zorgwekkend. Al die actualiteiten stompen ons met andere woorden af. We worden immuun voor ellende.

Na deze moeilijkdoenerij blijkt dus dat het nieuws ons niet bepaald een heldere kijk op de wereld verschaft. Voordat een gebeurtenis nieuws is, wordt zij eerst een actualiteit. En deze transformatie is zorgwekkend, realiteit producerend en passieverend. Dit blijft voor flexibele mensen, die het nieuws gebruiken om zich te oriënteren in hun leefwereld, natuurlijk niet zonder gevolgen. Ook niet als ze uit echte ramen kijken naar wat zich er in hun buurt afspeelt. Hier ontvouwt zich soms een zorgwekkende realiteit waar ze zelf slechts toeschouwers in zijn.

Als Y-sulo nadenkt, pruilt zijn onderlip. Een beteuterd gezicht. Hij is een Turkse gastarbeider van het eerste uur. Uit een tijd waarin zelfs de shoarma nog niet ingeburgerd was. Veertig jaren loondienst hebben zijn gedrongen lijf geen goed gedaan. Hij loopt moeilijk en klaagt in gebrekkig Nederlands over pijnlijk weer. Wanneer de zon schijnt, staat hij buiten in haar licht. De stoep aan de overkant ligt op het zuiden.

Met zijn vrouw (hij is weduwnaar) is ook zijn vrolijkheid verdwenen. Alles wat overbleef, was een geraamte van routine. Zonder vlees of zachte delen. In het begin voelde hij zich verloren. Zijn vrouw zorgde altijd voor de kinderen. Maar mensen wennen aan alles. Ook aan ingewikkelde dingen.

Met zijn gehandicapte zoon woont hij al een paar jaar in een aangepaste woning. Het huishouden doet hij alleen. Als zijn zoon vrij is, luistert hij op zijn kamer naar harde muziek. Het valt Y-sulo niet mee om hem iets anders te laten doen. Dit frustreert hem wel eens. Junior is toch al vijfentwintig.

Het is koel in hun appartement. Altijd een paar graden kouder dan buiten. Woningen op de begane grond zijn altijd koud, weet Y-sulo. Hij draagt binnen daarom altijd een fleece-muts. Pas bij strandweer zet hij hem af.

Vroeger vond hij de tuin een zegen. Maar het tuinieren is hem te zwaar geworden. De moestuin is al jaren leeg en het terras begint te verzakken. Alleen de rozen staan er nog.

Er is geen achterom. Bij brand loopt de enige ontsnappingsroute via de rozenstruik langs de schutting. De doorgang wordt versperd met prikkeldraad om ballenhalers buiten te houden. Als Y-sulo zich daar doorheen kan wurmen, staat hij pas op de gemeenschappelijke binnenplaats. Hier zal hij uren aan zijn lot worden overgelaten. Er moet dus eigenlijk een poort komen.

Vanuit een tuin kan er ook zomaar ongedierte het huis binnendringen. Hij heeft zelfs wel eens een valse kat het huis uit moeten jagen (met een lange stok). Het valt mee dat er nog geen kakkerlakken in de keuken zitten.

In de woonkamer liggen twee stukken vloerbedekking. Tapijt en linoleum. Er staat een witgeschilderd werktafeltje. Met een schuifapparaatje vult Y-sulo’s zoon hier sigarettenhulzen met shag. Zelf rookt hij bijna niet meer. Het mag niet meer van de dokter. Ze schreeuwen tegen elkaar, maar zonder echt ruzie te maken. -mannen onder elkaar

In een offensief van de deelgemeente zijn onlangs vier leefbaarheidstellingen ingenomen. Zij bevinden zich ten zuiden van de Insulindeweg en ten westen van de Molukkenstraat. Het verkeer heeft zich uit enkele straten terug moeten trekken zodat er ruimte ontstond voor pleintjes. Een van deze pleintjes aan de frontlinie, de Minahassastraat, grenst aan mijn blok.

Het ontwerp van de nieuw verrezen speeltoestellen is hier nogal in het oog springend. In een grote ovale verhoging met daarop een rubberen valmat zijn twee minimalistische sculpturen geplant: een cirkel en een paal.

Misschien was het de designer alleen maar om de vorm te doen maar lustig interpreterend kom ik al snel uit bij een of andere diepe tegenstelling: circulaire versus lineaire tijdsbegrippen of het mannelijke versus het vrouwelijke.

Zoals we echter allemaal weten zijn zowel peuters als kleuters cultuurbarbaren met weinig tot geen belangstelling voor abstracte kunst. De tekeningen die ze maken zijn altijd figuratief: voorstellingen van alledaagse taferelen of illustraties van fantasieën en verhalen. Het ergste wat je over hun kunst kan zeggen is dat ze niet lijkt.

Kinderen beoordelen de speeltoestellen dan ook domweg op hun speelbaarheid. Nadat ze een tijdje verward naar de cirkel en de paal hebben gekeken en hen misschien kort hebben aangeraakt, laten ze zich gewoon herhaaldelijk op de rubberen mat vallen. Een creatieve enkeling draait hierbij eerst een paar keer om de paal tot hij dol is, wars van diens diepe betekenis.

Enkele ouders zijn bij deze observaties tot de conclusie gekomen dat voor hun kinderen ‘leefbaar’ dus meer van doen heeft met ‘speelbaar’ dan met ‘esthetiek’. En om ook de gemeente hiervan te overtuigen zijn we vorige week met een petitie naar de wethouder gegaan. Deze zal tactisch overleg plegen met zijn staf en binnenkort een nieuwe strategie voorleggen aan de buurtbewoners…

Beweeglijke woonachtigheid. (1)

Ook in de buurt vind je beweging, zoveel beweging dat je misschien niet eens meer over een knooppunt kan praten.

Nog niet zo lang geleden lag het knooppunt van je leven aan banden. Als je in een buurt
geboren was, zou je er waarschijnlijk ook zijn doodgegaan. Gedurende je leven werd je in ieder geval sterk beïnvloed door het buurtleven. Hier ging je naar de kerk, de voetbalclub, naar school en je haalde je vader er uit de stamkroeg. Er was een uitgebreid roddelcircuit en je ouders gingen misschien wel naar een socialistische of anders verzuilde bijeenkomst. Iedereen kende iedereen en men hield elkaar een beetje in de gaten. (je kent het wel: samen leven samen werken.) Voor flexibele mensen is zo’n buurt natuurlijk onleefbaar.

Dingen veranderen sneller dan vroeger. De processen van verandering veranderen zelf ook weer sneller. We leven in een tijd van versnelling. Je moet je ogen en oren goed open houden voor de laatste ontwikkelingen, hypes, revoluties, modes en doorgroeimogelijkheden. Als je dit niet doet kom je al snel achter te liggen. Niet dat je daarmee verloren bent; met een stoomcursusje hier en daar en wat goede mental coaching doe je gelukkig zo weer mee. Zelfs burnouts en andere gestoorden kunnen meestal nog wel gereviseerd worden.

Al deze versnelling heeft ook impact op het wonen. De bewegingen van de bewoners beperken zich niet meer tot de buurt. Je hangt hier hooguit nog wat rond, doet er wat boodschappen en laat de hond uit. Je werkt ergens anders. De voetbalvereniging is verhuisd naar een sportcomplex buiten de stad en je vriendenkring is meestal alleen mobiel te bereiken. Je ambities om de wereld te veranderen beantwoord je met een Greenpeace lidmaatschap. Waarschijnlijk zul je nog wel een paar keer verhuizen, voor je werk, voor je kinderen of omdat je huis gesloopt wordt. De banden die je met je buren hebt zijn dus ook niet meer zo sterk. (gelukkig maar want buren heb je niet voor het uitkiezen)

Een buurt is minder een gemeenschap geworden. Met het losser worden van buurtbanden is bijvoorbeeld de sociale controle verminderd. Dat betekent niet alleen dat je niet meer ‘gecorrigeerd’ wordt door de buren maar ook dat de buren niet meer zo snel bezorgd zijn. Ze controleren niet meer of het wel goed met je gaat en zijn niet meer zo behulpzaam als vroeger. Niemand schrobt nog zijn stoepje.

Er zijn natuurlijk nog wel sociale bewegingen. Net zoals bewoners houden deze zich gewoon niet meer aan de buurtgrenzen. Ze zijn ook flexibel geworden. Sociale controle en betrokkenheid zijn uitbesteed aan instanties die overal actief zijn:
De politie en stadstoezicht houden de mensen in het gareel. (soms zelfs op afstand, met camera’s) Milieudiensten maken de straten schoon. Woningcorporaties en dienstverleners onderhouden je huis en het plantsoentje op de hoek. Thuiszorg en maatschappelijk werk bekommeren zich voortaan om je welzijn. Voor overige bewegingen worden allerlei tijdelijke belangenverenigingen en commissies opgericht.

Al deze instanties bewegen (in herkenbare auto’s en uniformen) net als de flexibele mensen, de buurt in en uit. In de oude buurt was iedereen nog verantwoordelijk voor sociale bewegingen. (voor wat hoorde wat en als jij het niet deed werd er niets gedaan.) Tegenwoordig zijn de flexibele sociale bewegingen misschien nog wel socialer dan sociaal, want je hoeft er (bijna) niets voor terug te doen: ze zijn een buurtservice geworden.

Wat me tijdens mijn huisbezoeken tot dusverre het meest is opgevallen aan deze woonbatterij, is de heterogeniteit van zijn bewoners. Bijna alle huiskamers tonen iets van achtergelaten culturen, het deel van hun identiteit dat de bewoners te danken hebben aan hun (voor)ouders. Er wonen hier in ieder geval Surinamers, Marokkanen, Turken, Chilenen, (oer-)Hollanders, Afghanen en Polen. Het is een van die plaatsen waar de multiculturele samenleving in is verzand. Je raakt je culturele achtergrond niet zomaar kwijt. Zeker niet wanneer al je buren een andere hebben. Als moslim moet je je daarbij ook nog eens wapenen tegen de logge ideologiemachine van de staat; een angst die je hier kan voelen.
Interculturele contacten blijven voornamelijk beperkt tot het trappenhuis, discriminatie ook (op een rassenrelletje na). Voor vriendschappelijkere gemeenschap richt men zich op buren met dezelfde achtergrond.